श्री दत्तात्रेय स्तोत्र
यतीरूप दत्तात्रया दंडधारी ।
पदीं पादुका शोभती सौख्यकारी ॥
दयासिंधु ज्याचीं पदें दुःखहारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥१॥
पदें पुष्करा लाजवीती जयाचीं ।
मुखाच्या प्रभे चंद्र मोहूनि याची ॥
घडो वास येथें सदा निर्विकारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥२॥
सुनिट असती पोटऱ्या गुल्फ जानू ।
कटीं मौंजी कौपीन ते काय वानूं ॥
गळां मालिका ब्रह्मसूत्रासी धारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥३॥
गळां वासुकीभूषणें रुद्रमाळा ।
टिळा कस्तुरी केशरी गंध भाळा ॥
जयाची प्रभा कोटिसूर्यांसी हारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥४॥
जटाभार माथां प्रभा कुंडलांची ।
त्रयास्य भुजा शस्त्रसायुध साची ॥
त्रिशूळमाळादिक छत्रधारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥५॥
कली पातला पातका वाढवाया ।
तयानें जना मोहिलें गाढ वायां ॥
जगीं अवतरे दुःखहारा असुरारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥६॥
अनसूयासत्त्व हरावयासी ।
त्रिमूर्ती जातां करी बाळ त्यांसी ॥
निजे पालखीं सर्वदा सौख्यकारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥७॥
प्रसिद्ध असती क्षेत्रतीर्थें तयांचा ।
कली पातल्या जाहला लोप साचा ॥
करी तत्प्रसिद्धी भिषे ब्रह्मचारी।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥८॥
मुखें वेद नीचाचिया बोलविले ।
कृषिशैल्या क्षणें तंतुकालागीं नेलें ॥
सुदेही करी विप्रकुष्ठा निवारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥९॥
दरिद्र बहु कष्टला विप्र त्यासी ।
क्षणें द्रव्य देऊनि संतोषविसी ॥
दिला पुत्र वंध्या असुनी वृद्ध नारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥१०॥
मनीं इच्छि विप्र एक व्हाया अन्नदान ।
असें जाणुनी कौतुका दावी पूर्ण ॥
करी तृप्त लेशान्नी जो वर्ण चारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥११॥
विलोकूनिया शूद्रभक्ती मनीं ती ।
कृपें दीधलें पीक अत्यंत शेतीं ॥
करी काशीयात्रा कुमारा अधारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥१२॥
नृपस्थानीं रंकासही स्थापियेलें ।
मदें व्यापिले विप्र निर्गर्व केले ॥
कृपादृष्टीनें स्फोटकातें निवारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥१३॥
द्विजाच्या घरीं घेवडा वेल ज्यानें ।
मुळापासुनी तोडिला तो तयानें ॥
दिली संतती संपदा दुःखहारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥१४॥
शुष्कासुनी काष्ठही वृक्ष केला ।
गतप्राण तो पुत्र सजीव केला ॥
औदुंबरी आवडे वास भारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥१५॥
त्रिलोकीं अशी कीर्ति केली अगण्य ।
अगम्यागमा ख्यातिही ज्याचि धन्य ॥
स्मरें भक्तिनें तद्भवदुःखहारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥१६॥
अनंतावधी जाहले अवतार ।
परी श्रीगुरूदत्त सर्वांत थोर ॥
त्वरें कामना कामिकां पूर्णकारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥१७॥
तपें तीर्थ दानें जपादि करिती ।
स्वहीतार्थ ते दैवताला स्तवीती ॥
परी केलीं कर्में वृथा होती सारी।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥१८॥
सदा आससी दत्ता सर्वार्थकामा ।
त्वरें भेटसी टाकुनी सर्व कामा ॥
मना माझिया आवरी दैन्यहारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥१९॥
मनी आवडी गायनाची प्रभुला ।
करी सुस्वरें नित्य जो गायनाला ॥
तयाच्या त्वरें संकटातें निवारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥२०॥
असे क्षेत्र काशी शिवाची पुरी ते ।
प्रभातीं करी स्नान गंगातिरी तें ॥
करी कर्विरी अह्नीं भिक्षार्थ फेरी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥२१॥
निशीं जाय निद्रार्थ मातापुरासी ।
सवें कामधेनू वसे तेजराशी ॥
तसे श्वानरूपी सवें वेदचारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥२२॥
जनां मुक्तिचा मार्ग दावावयासी ।
कळाया स्वरूपप्रचीती तयांसी ॥
त्रिलोकी करी जो निमीषामाजी फेरी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥२३॥
असें रूप ठावें तुझे असतांनां ।
वृथा हिंडलो दैवतें तीर्थ नाना ॥
परी शेवटी पायीं आलो भवारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥२४॥
जधी जन्मलों नेणून दुःखा सुखाला ।
अयुर्दाय अज्ञानीं तो व्यर्थ गेला ॥
कळू लागतां खेळलों खेळ भारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥२५॥
तृतीयांश आयुष्य ऐसेंचि गेलें ।
परी नाहीं तव नाम मी आठविलें ॥
अतां यौवन प्राप्त झालें अपारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥२६॥
परद्रव्य कांता पराची पहातां ।
स्मरादि रिपू ओढिती मानसात ॥
कसा ध्याऊं तूतें मधुकैटभारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥२७॥
पुढें वृद्धता प्राप्त होईल वाटे ।
तिच्या यातना देखतां चित्त फाटे ॥
कधी भेटसी केवीं हो चक्रधारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥२८॥
आयुष्यार्ध निद्रार्णवामाजी गेलें ।
पुन्हा तीन शेषांत ते जाण केलें ॥
तयांनी मना गोविलें दुःखभारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥२९॥
अशा घोर मायासमुद्रा पहातां ।
भिवोनी पदीं पातलों तुमच्यातां ॥
तरी क्लेश चिंतादि दुःखासि हारी ।
तुम्हांवीण दत्ता मला कोण तारी ॥३०॥
॥ अवधूत चिंतन श्रीगुरुदेव दत्त ॥
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
मराठी अर्थ:
हे दत्तात्रेय प्रभो! आपण संन्याशाचे (यतीचे) रूप धारण केलेले आहात. आपल्या हातात दंड असून आपल्या चरणी शोभणाऱ्या पादुका सर्वांना सुख व शांती देणाऱ्या आहेत. आपण करुणेचा अथांग सागर आहात. आपल्या पवित्र चरणांचा आश्रय घेतल्याने सर्व दुःखांचा नाश होतो. हे दत्ता! आपल्याशिवाय या संसारसागरातून माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
आपले चरणकमल इतके सुंदर आहेत की कमळालाही त्यांची लाज वाटावी. आपल्या मुखाचे तेज इतके मनोहारी आहे की पूर्ण चंद्रालाही त्याचा हेवा वाटावा. हे प्रभो! माझ्या अंतःकरणात आपण सदैव निर्विकार स्वरूपात वास करावा. कारण आपल्याशिवाय माझे रक्षण करणारा दुसरा कोणी नाही.
आपले शरीर अत्यंत सुंदर, संतुलित व तेजस्वी आहे. कटीवर मौंजी आणि कौपीन धारण करून आपण वैराग्याचे प्रतीक आहात. गळ्यात रुद्राक्षमाला आणि अंगावर यज्ञोपवीत धारण केलेले आपले संन्यासी स्वरूप अतिशय पवित्र आहे. हे दत्तप्रभू! आपल्याशिवाय माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
आपल्या गळ्यात वासुकी नाग आणि रुद्राक्षमाळा शोभत आहेत. कपाळावर कस्तुरीचा टिळा आणि केशरयुक्त चंदनाचा गंध शोभत आहे. आपले दिव्य तेज कोट्यवधी सूर्यांपेक्षाही अधिक तेजस्वी आहे. हे प्रभो! आपल्याशिवाय मला तारणारा दुसरा कोणी नाही.
आपल्या मस्तकावर सुंदर जटाभार आणि तेजस्वी कुंडले शोभत आहेत. ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या त्रिमूर्तींचे प्रतीक असलेले आपले तीन मुख आणि विविध दिव्य आयुधांनी सुशोभित सहा भुजा आपल्या सर्वशक्तिमान स्वरूपाची साक्ष देतात. त्रिशूळ आणि इतर दिव्य आयुधांनी आपण धर्मरक्षणासाठी सदैव सज्ज आहात. हे दत्ता! आपल्याशिवाय माझा उद्धार कोण करणार?
कलियुगात पाप, अधर्म आणि मोह यांची वाढ झाली. लोक अज्ञानामुळे संसारात अधिकाधिक अडकले. अशा वेळी आपण दुःखांचा नाश करण्यासाठी आणि दुष्टांचा संहार करण्यासाठी अवतार धारण केला. हे दत्तात्रेय प्रभो! आपल्याशिवाय मला या संसारातून तारणारा दुसरा कोण आहे?
माता अनसूयेच्या पातिव्रत्याची परीक्षा घेण्यासाठी ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश आले. पण तिच्या महान पतिव्रतधर्मामुळे ते बालरूप धारण करू लागले. त्याच दिव्य कृपेने आपण श्रीदत्तात्रेय म्हणून अवतरलात. आपल्या कृपेचा आश्रय सर्वांना सुख, शांती आणि कल्याण देणारा आहे. हे दत्ता! आपल्याशिवाय माझा उद्धार कोण करणार?
आपल्या वास्तव्यामुळे अनेक तीर्थक्षेत्रे पवित्र आणि प्रसिद्ध झाली. कलियुगात धर्माचा ऱ्हास होत असतानाही आपण ब्रह्मचारी स्वरूप धारण करून धर्म, सत्य आणि सदाचार यांची पुनर्स्थापना केली. हे प्रभो! आपल्याशिवाय माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
आपण आपल्या कृपेने सामान्य आणि तुच्छ समजल्या जाणाऱ्या व्यक्तीलाही वेदज्ञान प्राप्त करून दिले. संकटात सापडलेल्या भक्तांचे त्वरित रक्षण केले. कुष्ठरोगाने पीडित ब्राह्मणालाही आपल्या कृपेने निरोगी केले. हे करुणामूर्ती दत्ता! आपल्याशिवाय माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
आपण अत्यंत गरीब आणि दुःखी ब्राह्मणावर कृपा करून त्याचे दारिद्र्य दूर केले आणि त्याला समाधान दिले. वृद्ध आणि वंध्या स्त्रीलाही आपल्या कृपेने पुत्रप्राप्ती झाली. अशक्य वाटणाऱ्या गोष्टीही आपल्या कृपेने शक्य होतात. हे श्रीगुरुदत्त! आपल्याशिवाय माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
एका ब्राह्मणाच्या मनात सर्वांना अन्नदान करण्याची प्रामाणिक इच्छा होती; परंतु त्याच्याकडे साधनसंपत्ती नव्हती. त्याची ही निष्कपट भावना जाणून श्रीगुरुदत्तांनी चमत्कार घडवून त्याची इच्छा पूर्ण केली. अल्प अन्नातूनही चारही वर्णांतील असंख्य लोकांना तृप्त केले. हे दत्तप्रभो! आपल्याशिवाय माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
एका शूद्र भक्ताची नितांत श्रद्धा पाहून आपण त्याच्या शेतीवर कृपा केली आणि भरघोस पीक दिले. तसेच एका कुमार भक्ताची काशी यात्रा पूर्ण करून त्याचे मनोरथही पूर्ण केले. आपल्या कृपेसाठी जातीचा नव्हे तर भक्तीचा महिमा महत्त्वाचा आहे. हे दत्तप्रभू! आपल्याशिवाय माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
आपण आपल्या कृपेने गरीबालाही राजमान मिळवून दिला. विद्वत्तेचा किंवा संपत्तीचा अहंकार असणाऱ्यांचा गर्व दूर करून त्यांना नम्र बनविले. आपल्या कृपादृष्टीने अनेकांचे संकट, रोग आणि दुःख दूर केले. हे करुणामूर्ती दत्ता! आपल्याशिवाय माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरातील घेवड्याचा वेल आपण उपटण्यास सांगितला. प्रथम त्याला दुःख झाले; पण त्याच ठिकाणी दडलेले धन मिळाले. त्यामुळे त्याचे दारिद्र्य दूर झाले आणि त्याला सुख, संपत्ती व संतती प्राप्त झाली. हे दत्तप्रभू! आपल्याशिवाय माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
आपल्या कृपेने सुकलेल्या लाकडालाही पुन्हा पालवी फुटली. मृत झालेल्या मुलालाही आपण पुन्हा जीवनदान दिले. पवित्र औदुंबर वृक्षाजवळ आपले विशेष वास्तव्य असल्यामुळे तो भक्तांसाठी अत्यंत पवित्र मानला जातो. हे श्रीदत्ता! आपल्याशिवाय माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
आपली कीर्ती तिन्ही लोकांत पसरलेली आहे. वेद, शास्त्रे आणि संतही आपल्या महिम्याचे पूर्ण वर्णन करू शकत नाहीत. जो भक्त श्रद्धेने आपले स्मरण करतो, त्याचे जन्ममरणाचे दुःख आपण दूर करता. हे दत्तप्रभो! आपल्याशिवाय माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
परमेश्वराने अनेक अवतार धारण केले; परंतु श्रीगुरुदत्तांचा अवतार अत्यंत श्रेष्ठ मानला जातो. आपल्या कृपेने भक्तांच्या योग्य इच्छा लवकर पूर्ण होतात आणि त्यांचे जीवन धन्य होते. हे श्रीगुरुदत्त! आपल्याशिवाय माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
लोक तप, तीर्थयात्रा, दान, जप आणि विविध धार्मिक कर्मे करतात. अनेकदा त्यामागे स्वतःचा लाभ मिळावा ही भावना असते. परंतु गुरुची कृपा आणि खरी भक्ती नसल्यास ही सर्व कर्मे अपुरी ठरतात. हे दत्तप्रभू! आपल्याशिवाय माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
हे दत्तप्रभो! आपण सर्वांच्या हितासाठी सदैव तत्पर आहात. जो सर्व सांसारिक मोह बाजूला ठेवून आपल्या शरण येतो, त्याला आपण लवकर दर्शन देता. माझ्या मनातील दैन्य, दुःख आणि अस्थिरता दूर करून मला आपल्या चरणी स्थिर करा. आपल्याशिवाय माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
ज्या भक्ताला प्रभूचे गुणगान करण्याची आवड आहे आणि जो नित्य प्रेमाने, मधुर स्वरात आपली स्तुती करतो, त्याच्यावर आपण विशेष कृपा करता. त्याच्या जीवनातील संकटे दूर करून त्याला सुख, शांती आणि आध्यात्मिक आनंद देता. हे श्रीगुरुदत्त! आपल्याशिवाय माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
हे श्रीदत्तप्रभू! पहाटे आपण काशीक्षेत्री गंगेत स्नान करता आणि दिवसभर करवीर (कोल्हापूर) क्षेत्रात भिक्षेसाठी भ्रमण करता. आपल्या या नित्य संचारामुळे ही तीर्थक्षेत्रे पावन झाली आहेत. हे दत्तात्रेय! आपल्याशिवाय या संसारातून माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
रात्री आपण मातापूर (माहूर) येथे विश्रांती घेता. आपल्या सोबत दिव्य कामधेनू आणि चार वेदांचे प्रतीक असलेले चार श्वान सदैव असतात. आपण ज्ञान, धर्म आणि करुणेचे मूर्त स्वरूप आहात. हे दत्तप्रभू! आपल्याशिवाय माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
आपण सर्व जीवांना मुक्तीचा मार्ग दाखविण्यासाठी अवतरलात. आपल्या खऱ्या स्वरूपाची अनुभूती भक्तांना व्हावी म्हणून आपण त्यांच्यावर कृपा करता. क्षणात तिन्ही लोकांत संचार करणारे आपण सर्वव्यापी आहात. हे दत्तात्रेय! आपल्याशिवाय माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
हे प्रभो! आपले असे दिव्य स्वरूप असताना मी अज्ञानामुळे अनेक देव, अनेक तीर्थे आणि अनेक मार्ग शोधत भटकत राहिलो. पण शेवटी मला समजले की खरे आश्रयस्थान आपल्या चरणीच आहे. म्हणून आता मी आपल्या चरणी शरण आलो आहे. आपल्याशिवाय माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
जन्मापासूनच मी सुख-दुःखाचे खरे स्वरूप जाणू शकलो नाही. अज्ञानात माझे आयुष्य व्यर्थ गेले. समज येऊ लागल्यानंतरही मी संसाराच्या मोहातच रमलो. हे दत्तप्रभू! आता आपल्या कृपेशिवाय माझा उद्धार होणे अशक्य आहे.
माझ्या आयुष्याचा मोठा भाग व्यर्थ निघून गेला; पण त्या काळात मी आपल्या पवित्र नामाचे स्मरण केले नाही. आता यौवन प्राप्त झाले असले तरी संसारातील मोह वाढत आहेत. हे दत्तप्रभू! मला आपल्या भक्तीमार्गावर स्थिर करा. आपल्याशिवाय माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
परधन, परस्त्री आणि इतर विषयभोग यांचे आकर्षण मनाला सतत खेचत असते. काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद आणि मत्सर हे अंतःकरणातील शत्रू मला आपल्या ध्यानापासून दूर नेतात. हे प्रभो! अशा अस्थिर मनाने मी आपले ध्यान कसे करू? माझे रक्षण फक्त आपणच करू शकता.
लवकरच वार्धक्य येईल, शरीर अशक्त होईल आणि अनेक दुःखे सहन करावी लागतील, या विचाराने मन व्याकूळ होते. हे चक्रधारी प्रभो! त्या आधीच मला आपले दर्शन कधी मिळेल? आपल्याशिवाय माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
माझ्या आयुष्याचा मोठा भाग निद्रा, अज्ञान आणि व्यर्थ गोष्टींमध्ये निघून गेला. उरलेलाही काळ विविध सांसारिक चिंता, कर्तव्ये आणि मोह यांत खर्च झाला. त्यामुळे मन दुःखांनी भरून गेले आहे. हे श्रीदत्त! आता आपल्या कृपेशिवाय माझे कल्याण होणार नाही.
या संसाररूपी मायासागराची भीषणता पाहून मी घाबरलो आहे आणि आपल्या चरणी पूर्ण शरण आलो आहे. माझे सर्व क्लेश, चिंता, दुःख आणि जन्ममरणाचे बंधन दूर करून मला आपल्या कृपेचा आश्रय द्या. हे श्रीगुरुदत्त! आपल्याशिवाय माझा उद्धार करणारा दुसरा कोण आहे?
हे सद्गुरू श्रीदत्तात्रेय! आपण अवधूत, करुणामूर्ती आणि सर्व जीवांचे रक्षक आहात. आपल्या अखंड चिंतनाने मन शुद्ध होते, भक्ती दृढ होते आणि जीवनाला योग्य दिशा मिळते. आपल्या कृपेने सर्व संकटे दूर होतात, आत्मज्ञानाची प्राप्ती होते आणि अखेरीस मोक्षप्राप्तीचा मार्ग खुला होतो.
अवधूत चिंतन श्रीगुरुदेव दत्त!